Diksmuide

Diksmuide ligt op de grens van de kustpolders en de zandleemstreek en ontstond daar tijdens de 9de eeuw op de monding van de Handzamevaart of Krekebeek in de IJzer, die zelf wel in zee uitmondt. Dicasmutha betekent dan ook ‘Dijk aan de monding’.

Einde 9e eeuw werd hier mogelijk een ronde burcht tegen de Vikingen opgericht. Toen begin 11e eeuw de kustvlakte overstroomde, ontwikkelde Diksmuide zich aan de hogere rand van dit gebied. Al vóór 1163 kreeg Diksmuide stadsrechten. Er werd mogelijk ook een mottekasteel opgericht.

Diksmuide was in de tweede helft van de elfde eeuw en de eerste helft van de twaalfde eeuw ontegensprekelijk de belangrijkste haven van het graafschap Vlaanderen. De IJzer was toen nog een zeearm, ontstaan nadat de stormvloeden van 1014 en 1042 het zeewater diep landinwaarts hadden opgestuwd in de IJzervlakte. Diksmuide was toen de enige haven in Vlaanderen die gemakkelijk voor grotere zeeschepen bereikbaar was en dat was een absolute noodzaak voor de lakenindustrie; niet alleen om de afgewerkte producten vlot te kunnen exporteren, maar vanaf 1100 meer en meer ook om Engelse wol als grondstof te importeren.

Door inpoldering en verzanding zou de haven uiteindelijk verdwijnen maar dankzij de lakennijverheid bleef Diksmuide van belang, tot ook die weg kwijnt, in de 16de eeuw, door de concurrentie van Hondschote.

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) bleef Diksmuide niet gespaard van aanhoudende belegeringen, plunderingen en brandschattingen zowel van de legers van de imperialistische, inhalige Lodewijk XIV als van de voor ons “vreemde” maar eigen Spaanse vorsten. Vriend of vijand, het maakte niet zoveel verschil uit. Immense sommen moesten door de stad telkens opnieuw opgebracht worden om –naargelang de grillen van de bezetter- de vestingen te slopen, te vernieuwen of uit te breiden, ingekwartierde garnizoenen te onderhouden, officieren te verwennen, …

Van 16 oktober tot 10 november 1914 vond de Slag om Diksmuide plaats, waarbij de stad werd beschoten. Nadat de stad op 10 november in Duitse handen was gevallen volgden Franse en Duitse beschietingen, waarbij de stad volledig werd verwoest.

Op 29 september 1918 werd Diksmuide bevrijd. De inwoners kwamen terug en de oude stad werd herbouwd, waarbij de historiserende stijl van architect Jozef Viérin van grote invloed was. Hij volgde ook grotendeels de historische stratenloop.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog, op 27 mei 1940, werd Diksmuide opnieuw gebombardeerd door de Duitsers. Hierbij werd de Sint-Niklaaskerk verwoest (en wéér herbouwd).

Geëerd voor zijn rol tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Tijdens de Slag om de IJzer (18 tot 31 oktober 1914) stond kolonel Jacques aan het hoofd van het 12de Linieregiment. Hij raakte zelf gewond bij de zware beschietingen en wist tot 10 november 1914 het bruggenhoofd Diksmuide uit Duitse handen te houden. Daarvoor kreeg hij het grootlint in de Leopoldsorde, de hoogste onderscheiding in België en werd hij in de adel verheven met de titel van baron met de toelating om “de Dixmude” aan zijn naam toe te voegen.

Verguisd voor zijn rol in Kongo-Vrijstaat.

Na zijn studies en een korte periode in het Belgisch leger, wordt Jacques in 1887 gedetacheerd naar het Institut cartographique militaire en trekt hij naar Kongo-vrijstaat.

Aanvankelijk werkte Jacques er als eenvoudige klerk. Later speelde hij een rol in de Belgo-Arabische oorlog (1892-94): hij stichtte Albertville als militaire post tegen de Arabo-Swahilische machthebbers. Dit conflict werd voorgesteld als een strijd tegen de ‘mensonwaardige slavenhandel’ van de Arabieren maar was een concurrentiestrijd voor economische dominantie en gezag over het gebied.

In 1895 werd hij districtscommissaris van het rubberwingebied aan het Leopold II-meer. Dat hij geen probleem had met de slavenarbeid blijkt onder meer uit dit schrijven aan een ondergeschikte: “Deze mensen van [Inongo] deugen beslist niet. Ze hebben net enkele rubberlianen gekapt… We moeten tegen ze vechten totdat hun absolute onderwerping is verkregen, of hun volledige uitroeiing… Informeer de inboorlingen dat als ze nog een enkele liaan kappen, ik ze zal uitroeien tot de laatste man.”

Standbeeld met controverse

Het standbeeld kwam er op nationaal initiatief. Het werd onthuld in 1930, naar aanleiding van het Nationaal eeuwfeest. Het heeft altijd controverse opgeroepen. Omdat de inwoners van Diksmuide het te veel eer vonden voor een man die helemaal niet van Diksmuide was, omwille van zijn houding tegenover de Afrikaanse bevolking, omwille van zijn francofone houding tegenover de Vlaamse soldaat. Midden de jaren vijftig werden de hoekbeelden van het standbeeld vernield, maar later gerestaureerd. Recent werd het standbeeld beklad met rode verf.

Het standbeeld van de hand van Albert Courtens werd vanwege de artistieke waarde voorgedragen voor bescherming door Monumentenzorg, niet omwille van de historische betekenis.

Ontstaan van de IJzertoren

In augustus 1916 werd aan het Belgische front het Comité voor Heldenhulde opgericht, om op het graf van de Vlaamse gesneuvelden een eenvoudige maar betekenisvolle grafsteen te kunnen plaatsen. De Brugse kunstenaar Joe English tekende een Keltisch geïnspireerd kruis met de beginletters AVV-VVK (de leuze van de katholieke Vlaamse studenten: Alles Voor Vlaanderen – Vlaanderen voor Kristus) en de opwiekende blauwvoet, het symbool van de Vlaamse studentenbeweging. Ongeveer 800 dergelijke grafstenen werden opgericht.

Tijdens de oorlog worden er in Oeren honderden Belgische soldaten begraven. Er staan ook tientallen heldenkruisjes. In de nacht van 9 op 10 februari 1918 werden er 38 geschonden: de letters AVV VVK werden met cement dichtgesmeerd. De nacht erop overschilderden frontsoldaten de gedichte letters met zwarte verf. Later werd afgesproken elk jaar samen te komen “waar Vlaamse soldaten begraven lagen”.

En dat gebeurt. In 1920 heeft de eerste IJzerbedevaart plaats, in Steenkerke, met hulde aan Joe English. In 1921 in Steenstrate met hulde aan de Gebroeders Van Raemdonck. In 1922 in Westvleteren met hulde aan Renaat De Rudder.

In 1923 besloot de regering op alle Belgische graven een officiële steen te zetten. De vierde IJzerbedevaart vond plaats in Oeren onder het thema “Eerherstel aan de geschonden graven”.

Het comité der Jaarlijkse Bedevaart naar de Graven van de IJzer vatte het plan op bij de IJzer een terrein aan te kopen waarop een reusachtig kruis zou komen met daarrond de heldenhuldezerkjes. In 1924 kocht het comité een stuk grond waar in 1914-1918 een Belgische stelling lag tegenover de beruchte Duitse post in de minoterie (bloemmolen). Vanaf dat jaar zou daar de jaarlijkse bedevaart plaatshebben.

De plannen om op alle Belgische graven een officiële steen te zetten werden uitgevoerd. Op 26 mei 1925 werden door de Dienst der Militaire Grafstenen meer dan 500 heldenzerkjes verbrijzeld om er grintwegen mee te funderen. Nu besloot het comité een hoog IJzerkruis op te richten om daarin de overgebleven zerkjes in te metselen. Die toren zou een huldemonument zijn voor de Vlaamse frontsoldaat en een eerherstel voor de Vlaamse gesneuvelden.

In 1928 begon de bouw van de toren. Hij werd op 24 augustus 1930 ingewijd bij de incidentrijke elfde IJzerbedevaart. Tijdens de plechtigheid vloog een vliegtuig, bestuurd door piloot Georges Labrique, laag over het bedevaartsterrein. Uit het toestel dwarrelden duizenden tricolore vlaggetjes en strooibriefjes neer over de massa. In de pamfletten werd te keer gegaan ‘tegen de boze herders die onder voorwendsel ener godsdienstige bedevaart, haat en verdeling zaaien en een open strijd aangaan tegen de burgerlijke en geestelijke overheden’. Verder repten zij van ‘verraders en deserteurs’ die in de rug hadden geschoten en bijgevolg het recht niet hadden te spreken in naam van het Vlaamse volk. Het strooibiljet riep de bedevaarders op zich loyaal achter het Belgische vaderland en koning Albert te scharen. De massa reageerde woedend. Belgische vlaggen werden afgerukt en in brand gestoken.

De volgende jaren werden de vier beelden van Karel Aubroeck onthuld. Als vredesmonument werd op de IJzertoren in vier talen de tekst “Nooit meer oorlog” aangebracht. In de kruiskop hing Klokke Nele, “Het hart van Vlaanderen”, 1200 kg.

Mausoleum

Na de inhuldiging in 1930 werd het idee geopperd om in de toren een crypte als mausoleum in te richten. In 1930 en 1937 werden de stoffelijke resten van volgende Vlaamse frontsoldaten (‘‘de IJzersymbolen’ ‘) in de crypte bijgezet : Renaat De Rudder, Joe English, de gebroeders Van Raemdonck, Frans Van der Linden, Firmin Deprez, Frans Kusters, Bert Willems en Juul De Winde. Ook de Waalse soldaat Amé Fiévez ligt hier samen met de gebroeders Van Raemdonck in één kist begraven. Een grafsteen eert “al wie viel voor Vlaanderen”.

In de crypte hangt het doorschoten kruis van Nieuwpoort en staat ook de steen van Merkem. De crypte is nu Unesco werelderfgoed.

Die steen van Merkem werd, tijdens een nachtelijke actie in 1917, beschilderd door enkele Vlaamse militairen die opkwamen voor de toepassing van de taalwetten. De boodschap “Hier ons bloed wanneer ons recht” kwam op de sokkel van een standbeeld en dorpspomp bij de kerk van Merkem. Doordat de steen na de bevrijding plat lag, bleef hij zestien jaar onopgemerkt liggen. Maar het IJzerbedevaartcomité beschikte over een foto van de steen en bleef zoeken. De ‘Steen van Merkem’ werd eind februari 1934 naar de crypte van de IJzertoren overgebracht.

De nieuwe IJzertoren

Na de Tweede Wereldoorlog, in de sfeer van de repressie (de vervolging van de collaboratie waaraan een niet onaanzienlijk deel van de Vlaamse Beweging zich had schuldig gemaakt), werd de IJzertoren in 1945 bij een eerste (amateuristische) aanslag beschadigd en in de nacht van 15 op 16 maart 1946 door ‘onbekenden’ vakkundig gedynamiteerd. De klok Nele barstte maar de crypte met de graven en de Steen van Merkem bleef zo goed als ongeschonden. Na het ruimen van het puin werd een voorlopige afdekking gegoten. Op de crypte van de verwoeste toren kwam in 1948 een bescheiden huldekruis met de beginletters AVV-VVK en de blauwvoet.

Omwille van voortdurende waterinfiltratie, barsten, scheuren, verzakte muren … werd in 1996 beslist de crypte grondig te restaureren. De restauratie was vrij ingrijpend maar hield terzelfder tijd rekening met de traditie: de restanten van de oude Toren bleven volledig zichtbaar en de steen van Merkem, de klok Nele, de eerste steen van de eerste Toren, de naamstenen en de oorspronkelijke ingangsdeuren werden verwerkt in de nieuwe Crypte.

Vanaf 1952 verrees honderd meter verder de nieuwe IJzertoren, nu 85 meter hoog in plaats van vijftig. De crypte werd in 1958 ingewijd, de toren in 1965.

Haar man Carl was een armendokter en uitgesproken socialist uit Berlijn en ook Käthe was zeer sociaal bewogen. Gegrepen door de sociale noden en de verbondenheid tussen moeder en kind, maakte zij deze tot onderwerp van haar prenten. Ze wijdde zich geheel aan de grafische technieken (tekening, ets, litho, lino) die zich het best leenden voor het getuigend karakter van haar werk: gedetailleerde etsen, in historische cyclussen, zoals ‘De opstand der Wevers’ en ‘De Boerenoorlog’.

Onder de indruk van het werk van de Noorse kunstschilder Munch gaf ze haar aanklachten vorm in stille, uitdrukkingsloze figuren. Later zette ze echter het realisme om in een eigen expressionisme. Pas rond 1915 begon zij te beeldhouwen.

Ze had twee kinderen, Hans en Peter. Peter, 17 jaar, ging vrijwillig in dienst in 1914. Vader Kollwitz was faliekant tegen maar moeder Käthe deed een goed woordje voor Peters plan. Peter werd musketier en sneuvelde op de dag van zijn aankomst in Diksmuide. De jonge, onervaren en amper opgeleide Duitse vrijwilligers die in het begin van de oorlog werden ingezet, waren geen partij voor de Franse en Britse beroepslegers.

Käthe Kollwitz ontwikkelt zich tot een pacifiste. ‘Nie Wieder Krieg’ klonk het na de oorlog en Käthe Kollwitz tekende met deze woorden een vlammende affiche voor de Duitse Pacifisten.

Ze werkte 18 jaar -even lang als Peter leefde- aan de twee beelden van treurende ouders (‘Het Treurend Ouderpaar’) die bij het graf van Peter staan, op het kerkhof van Vladslo, een van de meest beklijvende oorlogsgedenktekens in de Westhoek.

Käthe Kollwitz wist zich nooit meer los te maken van de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog. Geknakt door het sneuvelen van haar zoon, bleef zij almaar tekeningen maken waarin dood en rouw de belangrijkste thema’s zijn.

In 1933 werd haar werk ‘entartet’ (ontaard) verklaard door de nationaalsocialisten en werd Käthe Kollwitz verdreven van de Berlijnse academie, waar zij sinds 1928 hoogleraar van de grafische afdeling was. Ze werd ook geschrapt uit de orde Pour le Mérite.

In 1936 kreeg zij een expositieverbod en daarna heeft zij alleen nog getekend en gebeeldhouwd. In haar late werk nam het afbeelden van moeder en kind een centrale plaats in.

Haar kleinzoon Peter (zoon van Hans en genoemd naar zijn gesneuvelde oom) sneuvelde tijdens de Tweede Wereldoorlog, in 1942 in Rusland.

Op het eind van haar leven gebruikte Kollwitz vaak een zin van schrijver Goethe: “Saatfrüchte sollen nicht vermahlen werden”. Het zaad, haar zoon en kleinzoon die door de oorlog vermorzeld werden. Het is ook de titel van een litho uit 1941.

Käthe stierf te Moritzburg op 22 april 1945.

Na de Duitse eenwording  werd het (vergrote) bronzen beeld ‘Moeder met haar dode zoon’ dat Kollwitz maakte naar aanleiding van het sneuvelen van haar zoon, geplaatst in de Neue Wache. Dit is sindsdien de ‘Centrale gedenkplaats van de Bondsrepubliek Duitsland voor de slachtoffers van oorlog en tirannie’.